आत्मनिर्भर भारताच्या संकल्पनेच्या संदर्भात ग्रामीण पर्यटनाच्या विकासासाठी राबविण्यात आलेल्या शासकीय योजना व धोरणांचा अभ्यास

Abstract

भारतामध्ये ग्रामीण पर्यटन हे सर्वसमावेशक विकास, रोजगारनिर्मिती आणि सांस्कृतिक संवर्धनाचे एक महत्त्वाचे साधन म्हणून उदयास आले आहे, विशेषतः आत्मनिर्भर भारत या राष्ट्रीय उपक्रमाच्या चौकटीत. प्रस्तुत संशोधन लेखामध्ये ग्रामीण पर्यटनाच्या विकासासाठी अंमलात आणलेल्या विविध शासकीय योजना व धोरणांची भूमिका अभ्यासली असून, स्थानिक अर्थव्यवस्था बळकट करण्यास व स्वावलंबन साध्य करण्यास त्यांचे योगदान विश्लेषित केले आहे. या अभ्यासात स्वदेश दर्शन योजना, प्रसाद योजना, होमस्टे प्रोत्साहन, ग्रामीण कौशल्य विकास कार्यक्रम तसेच स्थानिक कारागीर व उद्योजकांना दिलेले पाठबळ यांचा विशेष विचार करण्यात आला आहे. शासकीय अहवाल, धोरणात्मक दस्तऐवज व उपलब्ध साहित्याच्या आधारे दुय्यम माहितीचा वापर करून ग्रामीण समाजावर या योजनांचा सामाजिक-आर्थिक प्रभाव विश्लेषित करण्यात आला आहे. अभ्यासातून असे दिसून येते की प्रभावी पर्यटन धोरणांमुळे ग्रामीण रोजगारवाढ, समुदाय सहभाग, स्थानिक संस्कृतीचा प्रचार तसेच ग्रामीण-शहरी स्थलांतरात घट झाली आहे. तथापि, अपुरी पायाभूत सुविधा, मर्यादित जनजागृती व अंमलबजावणीतील त्रुटी ही आव्हाने अद्याप कायम आहेत. त्यामुळे ग्रामीण पर्यटनाला आत्मनिर्भर भारत या संकल्पनेचा मजबूत आधारस्तंभ बनविण्यासाठी प्रभावी समन्वय, क्षमता विकास व शाश्वत नियोजन आवश्यक आहे.